Rechtvaardigheid
Een groot rechtvaardigheidsgevoel klinkt bij uitstek als iets nobels, als iets wat gerechtvaardigd is, vind je niet? Zo sta ik er ook in en mijn kind en ik hebben beide precies dat. Een enorm groot rechtvaardigheidsgevoel. Maar de laatste tijd vraag ik me meer en meer af: wat houdt dat rechtvaardigheidsgevoel precies in? Wanneer heb je het en wanneer is het ook echt gerechtvaardigd om je erop te beroepen? In welke mate ook vooral.
Als ik namelijk eenmaal denk dat ik in mijn recht sta, aan de goede kant van het verhaal, dan graaf ik me als een pitbull in om de onderste steen boven te krijgen. Ieder detail, iedere observatie, iedere nuance moet aan bod komen en elk woord wordt door mij persoonlijk gewikt en gewogen. In dat proces vraag ik veel van een ander. Mij op zo'n moment proberen te volgen is voor vrijwel niemand haalbaar, want ik beweeg me als een forensisch rechercheur door het argument heen. Mij onderbreken heeft weer heel andere gevolgen, want ik heb de totale, voor mij complexe situatie bij lange na nog niet op tafel, dus even doorbijten nog. Ja, en dan rijst de vraag of met de fijne kam erdoorheen gaan je ook daadwerkelijk bij dat recht gaat brengen, nog voordat de ander instort van vermoeidheid en zijn of haar zenuwstelsel helemaal overspannen is geraakt. 'Agree to disagree' lijkt een zoveel volwassenere benadering van dit soort onenigheden.
‘Protecting’ mixed media | 21 x 30 cm | 2023
(…) Dat mijn kind zich ongehoord voelt in conflictsituaties is begrijpelijk, hij is negen jaar. Hij mag volharden, onredelijk zijn, niet opgeven, blijven praten totdat alles wat krom is daadwerkelijk recht is. Maar mag ik als volwassene op een vergelijkbaar moment (en dan bedoel ik niet per se in strijd met mijn kleine jongen) net zo verongelijkt zijn als mijn kind? Je zou zeggen dat het antwoord daarop helder is. Nee. Ik zou mijn schouders moeten kunnen ophalen. Ik zou mijn verlies moeten kunnen nemen. Maar als gedetailleerd denker staat het ene voor mij altijd in verhouding tot het andere en als ik het verlies neem, dan veeg ik daarmee (voor mijn gevoel) een belangrijk puzzelstukje van tafel. Eentje dat werkelijk onder het tapijt verdwijnt en er nooit meer onder vandaan komt. Mocht het er ooit onder vandaan komen, dan weet niemand meer bij welke puzzel het stukje thuishoort. Op die manier is het soms zinvol om toch even door te graven, zodat een structurele fout in het fundament wordt blootgelegd en hersteld kan worden.
We kennen allemaal de Oldehove. Het is een wankel evenwicht, altijd. Wanneer is het zinvol en wanneer ben je simpelweg uit op je gelijk? Hoe erg is het dat de Oldehove niet recht staat? Ik vind het heerlijk om eens te kijken wat die oude filosofen daarop aan te merken hebben en er zijn een paar oude vertrouwde die ik graag over de kwestie even aan het woord laat.
Een inkoppertje is het feit dat er een middenweg mag zijn. Ik ben nogal van de extremen, helaas, en ben naarstig op zoek naar die middenweg. Als iemand een bordje heeft zien staan, wijs me de weg. Is het een soort gouden pad, zoals dat van Dorothy uit de Wizard of Oz, die alleen maar haar rode schoentjes tegen elkaar hoefde te tikken om thuis te komen? Dan zou het toch niet zo moeilijk moeten zijn? Afijn, Aristoteles is hier helder over: rechtvaardigheid is een mooie deugd, als het midden maar gevonden kan worden. Dus in mijn geval betekent dit: prima, ga zo door, maar let op je dosering. Het lijkt erop dat ik nogal scheutig ben en de emmer regelmatig overloopt.
Marcus Aurelius is al vaker aan bod geweest als vertegenwoordiger van de Stoïcijnen en hij stelt terecht de vraag of je controle hebt op de uitkomst of niet. Heb je het niet, dan kun je de discussie net zo goed laten liggen, tenzij je een sport wil maken van gefrustreerde dialogen. Loslaten lijkt dan wijsheid, de winst is harmonie. Socrates, ook hem hebben we eerder aangehaald, zou vragen blijven stellen, ervan uitgaan dat hij niets weet, dat er geen absolute waarheid is. Hij zou willen weten van mij of ik gelijk heb over de details maar ongelijk in het grote geheel.
Nietzsche raakt een gevoelig punt als hij zich afvraagt of het wel over rechtvaardigheid gaat en niet eerder over controle. 'Wat drijft je werkelijk, wees eerlijk?', zou hij me kunnen vragen. Ik zou schoorvoetend aan hem kunnen toegeven dat ik misschien gewoon gehoord wil worden, in zijn volledigheid, met alle complexe kopjes en staartjes eraan. Tja, dat is een onderliggend thema waar velen van ons mee worstelen, zou hij dan waarschijnlijk zeggen. Ik mag Nietzsche wel, al vind ik dat hij het ook een beetje had kunnen sugar coaten, toch? Man, wat een incasseringsvermogen moet je als filosoferend mens hebben.
Confucius, in de Chinese filosofie, stelt natuurlijk dat het welbehagen van het collectief belangrijker is dan dat van de enkele persoon. De relatie met de ander wordt ALTIJD verkozen boven je eigen standpunt. Wat als het puzzelstukje dat van tafel valt je relatie met die ander is… Au! Ja, zeker een goed punt.
Kijk, mijn kind zit nog in de eerlijk-is-eerlijk-fase. Jij geeft een mep, dan kun je er een terug ontvangen, tot in het oneindige. Volgens Kohlberg, een ontwikkelingspsycholoog, heet dit stadium concrete wederkerigheid. Ik kan bevestigen dat daar sprake van is met mijn kind en dat is precies wat je mag verwachten van een negenjarige. Van mij daarentegen wordt iets anders verwacht. Wat is dat precies? Behalve mijn gedrag eens ernstig onder een vergrootglas leggen, dan eerlijk bij mezelf te rade gaan en er hier en daar wat filosofen op na te slaan om dit daarna te delen met jullie…, want ik hoop natuurlijk dat ik niet de enige ben. Tja, wat ik kan toegeven is dat het best moeilijk is om volwassen te handelen, ik me soms gedraag als een kind van negen en ik daar bij deze ruiterlijk voor uitkom. Soms is volwassen zijn helemaal niet zo eenvoudig.