Ogen op je gericht
Onze gezinsdynamiek is anders geworden sinds mijn schoonvader is overleden en tegenwoordig zitten we gedurende maaltijden aan tafel met mijn schoonmoeder, Henny, die nu bij ons inwoont. Zij heeft twee tia's gehad en daardoor afasie opgelopen, waardoor ze de woorden niet meer kan vinden voor de gedachten die ze heeft. Er gaat van alles in haar om, maar zich goed uitdrukken lukt niet. We behelpen ons met ja/nee-vragen en daar komen we een heel eind mee, al is dat vanaf mijn kant van het verhaal lekker makkelijk praten. Ze lijkt niet gefrustreerd, eerder berustend, en het valt me op dat ze heel tevreden, zelfs dankbaar vooruit beweegt.
Maar wat gebeurt er als je met regelmaat iemand om je heen hebt die niet praat en slechts observeert? Als diegene met haar mimiek laat weten of ze zich goed voelt over een situatie of juist niet? Je zit dus in rust met elkaar aan tafel. Ik kan van mijn kant nog wel wat praktische gespreksonderwerpen inbrengen, ik houd haar op de hoogte van alles wat zo reilt en zeilt, maar een diepgaand gesprek gaat er niet van komen. Dus kijken we elkaar af en toe aan, glimlachen we begripvol en verdwijnen weer in onze eigen hoofden.
‘Dali’ - mixed media 14 x 10 cm - 2024 | artwork van ‘Omaria’, eerste deel uit de serie de Nachtreizigers.
(…) Zij leest vaak een krantje. Ik ben tegen de tijd dat zij haar thuiszorgbehandeling gehad heeft en beneden komt, ruimschoots aan het werk. Ik zit dus met de laptop voor mijn snufferd. Zij zit vervolgens opgescheept met zo'n type dat in haar lichtgevende bakje zit te staren en druk doende is, met fronsend voorhoofd en al. Eigenlijk best een gekke situatie.
Ik probeer me voor te stellen hoe dat voor haar overkomt, zo'n schoondochter die voor het vaderland wegtypt op haar toetsenbord, ochtend na ochtend na ochtend. Hier en daar vertel ik haar kort waar ik aan werk, zodat ze zich betrokken voelt. Maar niet alleen daarom. Veel meer nog omdat ik me anders zo onnozel voel. Achter zo'n computer zitten voelt in haar bijzijn als een stompzinnige activiteit, alsof ik wel wat beters te doen zou moeten hebben. Ik doe dus liever de was als zij er is, of ik kook, ruim dingen op. Dan zie ik er eenvoudigweg vlijtiger uit.
De ogen op je gericht, wel of niet bewust, heeft dus effect op mij. Haar aanwezigheid zorgt ervoor dat ik van een afstandje naar mezelf ga kijken en me dan afvraag of het zinvol is (of op zijn minst lijkt) wat ik doe.
Ik weet niet of iedereen er zo mee om zou gaan. Het is het Big Brother is watching you-effect en daar zitten naar alle waarschijnlijkheid positieve en negatieve kanten aan. Ik zal niet snel achterover leunen met mijn schoonmoeder erbij en in mijn neus gaan peuteren. Mijn kind laatst midden in een restaurant wel trouwens. Dit is dus overduidelijk leeftijdsafhankelijk. Hij is in staat zijn volledige 'zelfje' te zijn, ongeacht wie er meekijkt.
Terwijl ik dit schrijf moet ik denken aan het boek van George Orwell '1984', waarin hij beschrijft hoe mensen onder constante surveillance staan en er strikte gedragsregels zijn waar men zich aan moet houden. De hoofdpersoon, Winston Smith, was zelfs in staat zijn mimiek te beheersen, zodat het niet opgepikt werd door de camera's. Het ultieme 'niet jezelf zijn' wordt in dat boek uitgedrukt. Authenticiteit verdwijnt als sneeuw voor de zon in de wetenschap dat er iemand meekijkt. Orwell legt in het boek bloot wat het precies doet met je innerlijke leven. Winston weet op een gegeven moment zijn eigen gedachten niet meer te onderscheiden van de hem opgelegde gedachten — zo hoor je je te gedragen — en dat enkel omdat hij zich constant bewust is van de kritische blik die op hem leunt door de schermen heen.
Nu las ik onlangs online dat er brillen en oordopjes zijn (Meta Ray-Ban Smartglasses) die in het straatbeeld heel normaal lijken, maar je kunnen registreren zonder daar enig signaal voor af te geven, zowel beeld als geluid. We hebben allemaal wel eens een sciencefictionfilm gezien waarin zoiets wordt neergezet en zo enorm ver van je bed lijkt. Maar daar zijn we dus al, of in ieder geval zeer binnenkort als ik dit artikel mag geloven. Nu wéét je alleen niet dat je bekeken wordt. Sowieso zijn er meer en meer camera's in het straatbeeld gekomen en een deurbel is tegenwoordig niet meer een gewone deurbel. We worden en masse in de gaten gehouden, door elkaar nota bene. Hoe voelt dat? Wat doen we daarmee? Wat doet dat met ons gedrag?
Jeremy Bentham ontwierp in 1785 een gevangenisontwerp: het panopticon. Een ronde gevangenis waar één bewaker in het midden iedereen kan zien, maar de gevangenen niet kunnen zien of ze daadwerkelijk bekeken worden. Het resultaat: ze gedragen zich alsof ze altijd bekeken worden. Michel Foucault pakte dit op in 'Discipline and Punish' (1975) en maakte er een metafoor van voor de hele samenleving: we internaliseren de blik van de ander. We hoeven niet echt bekeken te worden — het idee dat we bekeken kúnnen worden is genoeg om ons aan te passen.
Maar waaraan passen we ons aan en wat is het oordeel van degene die kijkt? Als ik in een gemiddeld gesprek met mijn partner al niet snel op één lijn kan komen, dan zal dat met die onbekende voyeur ook wel niet zo zijn. Hij of zij heeft wellicht een ander wereldbeeld dan ik, een andere politieke voorkeur dan ik. En stel dat mijn visie anders is, maar wordt afgekeurd door degene die mij bekijkt en beoordeelt? In Henny's geval weet ik dat haar blik empatisch is, dat ze enkel meekijkt en hooguit af en toe een wenkbrauw ophaalt, zonder dat dit voor mij iets hoeft te betekenen. Maar in China hebben ze een werkend kredietsysteem en als je dan buiten de norm valt kunnen ze je geld bevriezen of mag je voor straf niet met de trein reizen, om maar eens een zijstraat te noemen. Ik heb geen idee wat voor straf er op neuspulken staat en in hoeverre kinderen worden meegenomen in dit systeem… Leren we niet van fouten maken, vooral door zelfcorrectie? Is dat niet deel van de menselijke ontwikkeling, het pad dat we hier bewandelen? Wat als je alle verantwoordelijkheid bij een persoon weghaalt? Wat als zelfbeschikking niet meer geleerd hoeft te worden en je enkel maar hoeft te doen wat er van je verwacht wordt? Zou het zo bedoeld zijn, deze oefening hier op aarde en het feit dat we 'vrije wil' hebben gekregen?
De illustratie gebruikt is één van de vier die ten grondslag liggen aan het boek ‘Omaria’ uit de serie De Nachtreizigers. Maar in dit geval past het beeld perfect als ‘the all-seeing eye’