GELIJKMOEDIGHEID

Mocht jij zo'n blij ei zijn dat door de wereld stapt met enkel optimisme en plezier in het vizier, dan is deze blog wellicht niet voor jou. Deze is voor de mensen die evengoed blij kunnen zijn als verdrietig en boos, en die zich soms geen raad weten met de intensiteit ervan. Een kleine greep uit mijn leven, voor de beeldvorming.

Enkele dagen geleden lag ik op mijn knieën in een plas water midden in de hal, met overal om me heen gebroken glas zover ik kon kijken. Hoe dat glas daar terechtgekomen is, doet er minder toe dan hoe ik op het onverbiddelijke feit reageerde. Nuances? Ik was moe, verkouden, had een lange dag achter de rug, en ik stond voor mijn gevoel al met één voet in de relaxmodus van de avond, omdat mijn kind bijna op bed zou liggen. Maar nee dus. Ik ging nog niet chillen. Ik ging glas tussen de plinten vandaan vissen, een stofzuiger zoeken die het deed (wat een opgave bleek), ik ging handdoeken vol water en glas voorzichtig uitkloppen en op hoop van zegen uitwringen, ik ging stuk… Ja, daar is het. De eenvoudige taak van het opruimen brak me op dat moment op, en toen ik eenmaal aan mezelf had toegegeven dat ik deze paar simpele handelingen amper kon overzien, wilden de tranen niet meer stoppen.

'Fireworks' - digital graph art 39 x 28 cm | 2016

(…) Ik moet eerlijk zijn. Ik ben emotioneel nooit het meest steady geweest, als ik mezelf vergelijk met de mensen om me heen. Nu heeft ieder mens zo zijn eigen coping mechanism, en is geraakt worden niet bij iedereen even zichtbaar. Maar bij mij is dat wel zo. Ik ben, zoals dat zo mooi heet, een open boek. Als ik boos word kan ik bijvoorbeeld mijn stem niet goed beheersen, en eenmaal verdrietig lopen de waterlanders als kleine rivieren over mijn wangen — het water is amper in te dammen, en het verdriet net zomin. Ik voel het tot in mijn tenen.

En ik wil zeker niet overal de hormonen de schuld van geven, maar het is opvallend dat dit niet beter is geworden nu ik naar de vijftig toe werk, en dat ik regelmatig overweldigd raak door het kleurenpalet van mijn emoties. Vrijwel álles lijkt me te raken. Het is onder andere de reden dat ik geen nieuws meer kijk. Ik zou nooit meer ophouden met huilen — tenminste, als ik me tijdig over mijn boosheid heen kan zetten.

Zo. Het gewicht ligt op tafel. Nu ook op jullie tafel, maar misschien lag het er allang. Ieder huisje heeft zo zijn kruisje, heb ik me laten vertellen.

Wat kunnen we doen om de emoties beheersbaar te houden? Van mijn uitbundige vrolijke buien heb ik bijzonder weinig last, moet ik zeggen — want die zijn er natuurlijk ook. Het blijkt dat beheersen, volgens de boeddhistische traditie, niet de juiste aanpak is. Gelijkmoedigheid eerder. Wat een prachtig woord, vind je niet? Het woord dat de boeddhisten gebruiken luidt upekkha, wat letterlijk 'erop neerkijken' of 'overzien' betekent, maar gelijkmoedigheid is veel treffender. Het gaat namelijk niet om onverschilligheid. Het is veel meer standvastig staan tegenover de wisselingen van het gemoed die ieder mens ten deel vallen. We kunnen ons onmachtig voelen om wat er op ons pad komt in het leven, maar het gaat erom dat we dat het hoofd bieden en evenwichtig blijven ten opzichte van zowel winst als verlies, eer en oneer, lof en blaam, vreugde en pijn. Onverschilligheid zou de muur zijn die je bouwt om niet te hoeven voelen. Gelijkmoedigheid daarentegen houdt je niet weg bij het voelen, maar sleept je ook niet mee.

Het tegendeel van wat je beoogt is altijd eenvoudig te herkennen, en wordt in de boeddhistische traditie de verre vijand genoemd. Maar de nabije vijand heeft vrijwel hetzelfde jasje aan als de deugd, en is stiekem nét niet wat behulpzaam is. De nabije vijand van gelijkmoedigheid is onverschilligheid — en 'een blij ei zijn' zou wel eens precies dat kunnen zijn. Ja, óf je hebt het nu eenmaal getroffen en het leven is er enkel om jou in jouw voordeel te dienen. Dat kan misschien ook wel. Het is in ieder geval niet mijn lot.

Gelijkmoedigheid. Moedig zijn in wat er ten deel valt, of dat nu positief of negatief is. Werkelijk een mooi woord, niet? Het vraagt om een scherpere aandacht dan welke zijnstoestand dan ook, omdat het aangename en het onaangename allebei van je vragen er niet in meegezogen te worden. Gelijkmoedigheid is niet het einde van voelen, maar de voorwaarde om helder te voelen. Nooit geweten dat dit woord zo'n prachtige balans in zich had, en in zijn principe enorm uitdagend is. Scherpe aandacht is niet per se iets wat ons makkelijk afgaat, als je kijkt hoezeer we de verleiding van de afleiding omarmen, op zoveel meer manieren dan één. Nu ik weet waar ik voor wil gaan, wat mijn streven is, begrijp ik ook beter hoe ik er iedere keer verder vanaf raakte als ik iets oppakte om te vergeten, om niet te voelen, om met iets anders bezig te kunnen zijn. Dat is geen gelijkmoedigheid, dat is de vlucht — en de vlucht is onverschilligheid. De nabije vijand dus.

Wat blijkt? Beheersen, waarvan ik dacht dat het een goed plan was, oftewel onderdrukken, wat zoveel inhoudt als je gezicht in de plooi houden, je stem beheersen, niet laten zien dat je geraakt bent — dat geldt volgens de moderne psychologie als een van de minst behulpzame strategieën. Het remmen van negatieve emoties is véél veeleisender en fysiologisch belastender dan helemaal niet reguleren, en het hangt samen met meer sympathische activatie, meer negatief affect, angst en somberheid. Aanvaarding doet gek genoeg het omgekeerde. In experimenten verdroegen mensen op deze wijze meer pijn, waren ze minder angstig en hadden ze minder paniekgedachten. Nu kun je zo'n onderzoek niet één op één op jouw realiteit plakken en is alles contextgevoelig, neem dat ook even met je mee.

Matthew Lieberman laat zien dat het benoemen van je emotie, zo specifiek mogelijk, helpt bij het reguleren. Niet dat de emotie verdwijnt, maar de intensiteit raakt op de achtergrond en het wordt eenvoudiger ermee om te gaan. Het is niet voor niks dat ik deze blog schrijf, en dat het me troost dat ik woorden kan vinden voor mijn ervaringen, die ik dan met jullie mag delen. Gelijkgestemden vinden, niet helemaal alleen hierin zijn, speelt natuurlijk ook een rol in dat troostende effect. Hoe beter je woordenschat voor de diverse emoties, hoe eenvoudiger de regulatie. Gevoelig zijn is in mijn geval hand in hand gekomen met de woorden om die gevoeligheid te dragen. Gelukkig.

Een greep uit het emotionele vocabulaire, voor als je het nodig hebt. (Wat heerlijk tegenstrijdig met mijn vorige column: taal als de werkelijkheid ;-)

bedrukt · terneergeslagen · bedroefd · verdrietig · droevig · treurig · rouwig · ontredderd · wanhopig · weemoed · melancholie · heimwee · gemis · verslagenheid · troosteloosheid · moedeloosheid · mismoedigheid · zwaarmoedigheid · ontheemd · spijt · berouw · wroeging · geprikkeld · kribbig · korzelig · nurks · geërgerd · wrevelig · nijdig · boos · kwaad · woedend · razend · laaiend · ergernis · verontwaardiging · verbolgenheid · grimmigheid · wrok · rancune · verbittering · opstandigheid · weerzin · afkeer · walging · gruwen · onrustig · gespannen · beklemd · bang · bevreesd · angstig · doodsbang · panisch · onbehagen · beklemming · benauwdheid · huiver · schroom · beduchtheid · ontzetting · verbijstering · onheilsgevoel · knagende twijfel · schrikken · opschrikken · ontsteltenis · verbouwereerd · overrompeld · verstijfd · bevroren · ontdaan · tevreden · opgewekt · blijmoedig · vrolijk · blij · opgetogen · uitgelaten · dolblij · uitzinnig · welbehagen · voldoening · luchthartigheid · geestdrift · vervoering · verrukking · gelukzaligheid · sereniteit · hoop · verwachting · vertrouwen · optimisme · goede moed · gelatenheid · berusting · overgave · genegenheid · tederheid · innigheid · vertedering · ontroering · mededogen · warmte · verknochtheid · toewijding · dankbaarheid · verlangen · hunkering · smachten · begeerte · hartstocht · jaloezie · afgunst · naijver · misgunnen · wangunst · verongelijktheid · bezitterigheid · achterstelling · gêne · verlegenheid · beschaamdheid · schaamte · vernedering · schuldgevoel · zelfverwijt · verbazing · verwondering · bewondering · ontzag · betovering · sprakeloosheid · nieuwsgierigheid · fascinatie · overweldigd · overprikkeld · onthand · beduusd · bedremmeld · overdonderd · bevangen · aangedaan · murw · afgestompt · lamgeslagen · landerig · lamlendig · hangerig · leeg

Die ene dag op de grond, tussen al het glas, voelde ik me vernederd, lamgeslagen, overrompeld, ontredderd en wanhopig. Terwijl ik dit schrijf voel ik me opgelucht, nieuwsgierig, gefascineerd, toegewijd, dankbaar, opgewekt en tevreden. En vanochtend, toen mijn man zijn armen om me heen sloeg terwijl ik lunch stond te maken, voelde ik me geliefd, vertederd, gelukzalig en voldaan. Het is grappig hoe ik vaak word aangesproken op mijn breedsprakigheid, maar het blijkt voor regulatie helemaal niet zo verkeerd te zijn. Word iets breedsprakiger, lieve mensen, op de momenten dat de emoties je even te veel worden.

En zoals altijd is de rode draad weer: mooi dat we er wat meer begrip voor op kunnen brengen, dankzij de oude denkers en de wijze spirituele raadgevers — maar draaf niet door. Daar heb ik een handje van. Perfect willen zijn in gelijkmoedigheid is simpelweg niet heel gelijkmoedig.