GELEENDE WOORDEN

Als een bepaalde gedachte je raakt, betekenis voor je heeft, hoe belangrijk is dan nog de bron van deze inspiratie?

De laatste tijd loop ik een beetje met mijn ziel onder de arm. Het gaat bij mij wat op en neer hoor, niks zorgelijks, maar het was wel een moment van contemplatie, veelal over het nut van het schrijven, maken, publiceren, de hele marketingtoestand, het uiterlijk van de website... alles, werkelijk alles, werd ouderwets weer eens door mijn innerlijke criticus bevraagd. Dat ging zo ver (en ook dit overkomt me vaker) dat het idee in me opwelde om mijn kunst weg te geven, mijn tweede boek 'on hold' te zetten en te stoppen met het voortbrengen van alles wat publiek verdient. Waar doe ik het voor? Heeft het enige waarde en geldigheid, of ben ik vooral bergen aan het verzetten om lekker bezig te blijven, een soort bezigheidstherapie? In essentie geloof ik dat het gecreëerde de potentie heeft mensen te raken en van daaruit een impuls kan geven, hoe klein ook. En tijdens het creëren bekruipt me vaak het gevoel dat het groter is dan ikzelf en het daarom bestaansrecht heeft, maar dat geloof was de afgelopen tijd flink weggezakt.

Man of the Sun, mixed media van Xandra Dupper: een gestileerd gezicht met gesloten ogen in een gouden zon, omringd door blauwe mandalapatronen

‘Man of the Sun’ – mixed media, 21 × 21 cm, 2013

Op die momenten leg ik alles aan de kant, laat me iets aanraden (in dit geval door YouTube), zet mijn speakertje aan en ga de was doen. Ik had een lezing van Alan Watts geselecteerd, die op zijn sterfbed mooie woorden wilde achterlaten, dacht ik. (Alan Watts, 1915–1973, was een Brits-Amerikaanse filosoof en schrijver. Vanaf de jaren vijftig maakte hij oosterse wijsheid, zoals het zenboeddhisme en het taoïsme, toegankelijk voor een westers publiek, met boeken als 'The Way of Zen' en talloze lezingen die nog altijd veel beluisterd worden.) Hij riep op om niet langer te wachten tot je leven begint, alsof dat ergens in de toekomst ligt, en zijn overpeinzingen gaven mijn moment van twijfel betekenis. Het was precies wat ik nodig had. Namelijk hier zijn, in het nu, de momenten vastgrijpen en niet blijven wachten op bevestiging of succes, want dan mis je het. Dan mis je het moment dat zich aan je heeft geopenbaard. Hij geeft aan dat, nu zijn levensmomenten nog maar uit een handjevol bestaan, het de kleine momenten zijn die tellen. Een ontmoeting. Het echt zien van een ander, van elkaar.

Het zijn geen woorden die ik niet al eens eerder heb gehoord, maar juist doordat hij op zijn sterfbed lag en aangaf dat hij vaak zelf aan de momenten voorbij was gegaan, de kwetsbaarheid ervan, raakte het mij. En het viel samen met de woorden van mijn vader, die dezelfde strekking hadden, toen hij op zijn ziektebed lag. Het enige wat toen echt belangrijk voor hem was: het gezin bij elkaar, de mensen van wie hij hield om zich heen. Zijn geluk zat in hele kleine dingen. Elkaars hand vasthouden, iets lekkers eten, bij elkaar zijn, lachen. Dat het mij zo opgetild had uit mijn negatieve gedachtespiraal, wilde ik delen, dus besloot ik er een column over te schrijven en ging ik direct aan de slag.

En vlak daarna ontdek ik dat de video niet echt is. Hij is door AI gemaakt. Er was niet eens een sterfbed: Watts overleed in 1973 onverwacht in zijn slaap. En die wetenschap heeft me een klomp in mijn buik bezorgd. Ik voel me besodemieterd.

Maar waarom eigenlijk? Ik ben geraakt, en het heeft me iets gebracht waardoor ik op een positievere manier verder kan. Maakt het dan uit wat de bron is? Misschien had de maker de allerbeste bedoelingen. Misschien dacht hij: mijn eigen stem wordt niet gehoord, dus ik leen die van Alan Watts. Een lekker idee vind ik het niet en de manier waarop niet heel integer, maar tegelijkertijd vraag ik me af waarom dat nare gevoel me maar niet verlaat, terwijl in feite de boodschap me iets moois heeft gebracht.

De vraag waar inspiratie vandaan komt, is er een die ik niet kan beantwoorden. Ik heb vaker aangegeven dat ik bij schrijven, maken, het gevoel heb dat ik bij de hand genomen word; dat er mij iets wordt aangereikt en dat ik een soort doorgeefluikje ben, of op zijn minst aan het samenwerken ben met 'het idee' (alsof dat een daadwerkelijk wezen is). Waar komt dát idee vandaan dan? De vieze nasmaak zit in het idee dat AI eraan ten grondslag ligt; dat maakt dat ik me ineens ongemakkelijk voel. Alsof daar niets goddelijks achter kán zitten. AI associëren we nu eenmaal niet met integriteit, met de spark, met liefde, terwijl ik zelf in de praktijk getuige ben van hoe het ook gebruikt kán worden. AI als assistent kan fungeren als klankbord, als steun bij research, als editor, en als je dat integer inzet, kan het je productie op een hoger niveau tillen en een hoop beslommeringen om het werk heen behoorlijk vereenvoudigen.

De vraag is het waard om voor jezelf over na te denken: waar sta jij in dit verhaal? We ontkomen er namelijk niet aan. Ieder van ons komt online filmpjes, teksten, lezingen en verhalen tegen die door AI gemaakt zijn, zonder te weten hoeveel mens erachter zit. Dat kan behoorlijk beangstigend zijn. Want geraakt worden is één ding, beïnvloed worden iets anders. Je kunt zo geraakt worden dat je gelooft dat je op de goede weg bent. Denk aan sektes, aan extreme manipulatie. Daar leent dit instrument zich uitstekend voor. Maar vooralsnog is het de mens erachter die de muziek maakt (en ik gebruik expres het woord vooralsnog).

Daarom schrijf ik deze column toch maar, wel anders dan ik van plan was. Hieronder een kleine weergave van de eerdere woorden die na het luisteren bij me ontstonden, toen ik nog in de veronderstelling was dat het echt was. Lees het, en beoordeel zelf wat het met je doet.

* * *

Waar wachten we op? Waar wacht jij op? We zijn constant in een soort wachtstand, want straks, daar in de toekomst, gaat het dan gebeuren, dat ultieme geluk. Dan hebben we het allemaal voor elkaar. Dan hebben we het opgebouwd, het succes gevoeld, het geld bij elkaar. Dan is ons kind volwassen en goed terechtgekomen. Dan hebben we de schaapjes op het droge.

Het is zo'n gekke staat om in te zijn, dat steeds vooruitleven. Maar in deze maatschappij doen we dat volop, met zijn allen. We stellen onszelf doelen, en vinden dat ook nodig. Anderen doen het immers ook. Het lijkt een soort wedstrijdje: wie de beste is in het leven. Dat maakt beroemd zijn ook zo'n vaag principe. Als je beroemd bent, heb je het echt gemaakt, dan hebben massaal mensen besloten dat je het waard bent om naar te kijken en te luisteren. We weten van meer dan één celebrity al wel dat dit geluk niet bepaalt en dat het zelfs een behoorlijk uitdagend pad is. Wat zegt het bekend zijn over de kwaliteiten van de persoon en wat hij of zij voortbrengt? Er zijn er genoeg die niets hebben voortgebracht en toch bekend zijn. Wat maakt jou minder interessant als je niet bekend bent, geen publiekelijke erkenning hebt gehad?

Alan Watts had wel degelijk iets op zijn naam staan. Prachtige boeken, mooie interviews, lezingen waarin hij verwoordt waar het leven volgens hem om draait, en die heel veel mensen raken. Hij heeft daadwerkelijk iets moois gepresteerd in zijn leven en de erkenning ervoor gekregen. En zelfs hij besluit op zijn sterfbed dat het daar helemaal niet om gaat. Wat je meeneemt, waar je hoofd naartoe gaat in die laatste momenten, zijn de kleine momenten waarin je er echt bij was. Waarin je iemand echt gezien hebt voor wie hij is. Dát zijn de momenten waar je naar terug wilt, waarvan je er meer zou willen. Niet hoeveel boeken je geschreven hebt, hoeveel woorden je de wereld in hebt gegooid. Dat vond hij achteraf redelijk betekenisloos.

Dat is wel iets heel moois om bij stil te staan.

* * *

Goed. Hier zijn we dan, jij en ik. We weten dat Alan Watts dit niet op zijn sterfbed gezegd heeft. En nu? Ik heb het profiel van de maker gecheckt, en de man heeft, na jaren niets gepost te hebben, random dit filmpje gemaakt. Het waarom wordt nergens duidelijk. Maar is dit allemaal werkelijk belangrijk?

AI is een instrument, een behoorlijk krachtig instrument, en het vraagt wat van de mens die het in gebruik heeft, zoals ook een mes dat doet, en nucleaire energie. Dat ik me bescheten voel, heeft wel degelijk een goede reden. Het is als een brief vinden van je vader na zijn overlijden en dan uitvinden dat hij die brief nooit geschreven heeft. De brief kan nog steeds prachtige zinnen bevatten, maar het zal nooit meer hetzelfde voelen. Waar het hier om gaat, is verantwoordelijkheid, transparantie, eigenaarschap. De ironie wil dat als ik dit stuk niet door AI had laten toetsen, ik niet had geweten dat de video nep was. Bovendien was ik dan veel langer bezig geweest de taal en grammatica recht te trekken en had ik niet zo eenvoudig to the point research tot mijn beschikking gehad. Het is een zegen voor ieder die wat te veel op zijn bord heeft.

Wat betreft de inhoud van de nepvideo: het herinnerde mij aan iets wat mijn vader me heeft geleerd, en alleen daarom al is het voor mij van betekenis geweest. En meer dan dat hoeft het soms ook niet te zijn. Dus bedankt, maker van het nepfilmpje. En ik begrijp als geen ander hoe moeilijk het is om gehoord te worden met wat misschien wel prachtige inhoud is. Toch zou ik je willen adviseren om bij jezelf te blijven, want in deze gekke wereld zijn integriteit en authenticiteit misschien wel het enige wat nog echt waarde heeft.

Volgende
Volgende

NARCIS VERSUS MADELIEFJE