IKIGAI

Wat maakt een persoon tot iemand die inlevend genoeg is om rekening te houden met zijn omgeving, maar niet doorslaat om vervolgens een fatsoensrakker of people pleaser te worden? Wanneer stel je adequaat je eigen grenzen, zonder daarmee volledig egocentrisch en zonder oog voor anderen door het leven te gaan? Wanneer is structuur belangrijk en in welke mate, en wanneer is een uitzondering op zijn plaats? Bij hoeveel uitzonderingen mag het geen uitzondering meer heten? Wanneer ga je over de grens van het betamelijke en wie bepaalt dat? Wat is etiquette precies? Is dat nog wel van deze tijd en zo ja, waar leren we dat dan nog? Of is etiquette een mooi geraamte om groepen mensen dociel te maken en ze in het gareel te laten lopen? Is opstandig zijn, niet in de pas lopen, onaangepast zijn, er een andere mening op na houden een setje slechte karaktereigenschappen of mag je het ook eigenzinnig, zelfstandig, autonoom, authentiek en origineel noemen? Wat is het verschil precies?

'Competing Elements' - mixed media 21 x 30 cm | 2023

(…) Maar de allerbelangrijkste vraag is: wie bepaalt dat eigenlijk? Hebben we daar een meetinstrument voor, een commissie die de pas houdt, of moeten we het van sociale druk hebben en zijn we overgeleverd aan de grillen van de gemiddelde meerderheid in je directe omgeving? Wat voor cultuur heerst daar? Wat zijn de omgangsnormen en -waarden? Wanneer ga je over de grens? Hoe bepaal je wanneer aanpassing een deugd is en je het leven van het collectief daarmee op een hoger plan tilt, of wanneer je slechts verworden bent tot een schaap?

Ja, ik snap het al. Dat mag je zelf bedenken, toch? Dat is het te verwachten antwoord. Maar in hoeverre is er de ruimte om dit zelf te bedenken en als we het zelf mogen bedenken, komt het dan goed in algemene zin met de groep waartoe je behoort? Breken, barsten, buigen OF meewaaien, aanpassen, invoegen? En alle gradaties die daar tussenin zitten. Ze behoren allemaal tot het spectrum van de individuele keuze, maar hebben ondertussen invloed op het grotere geheel. En in een individualistisch verworden maatschappij is het goed om je af en toe af te vragen: welk gedrag draagt bij en welk gedrag breekt af? Denk hierbij aan je gezin, je gemeenschap… Trek het zo breed als je zelf wilt.

Zelf weet ik eerlijk gezegd niet altijd waar ik sta. De ene dag ben ik eigenzinnig, onaangepast, overtuigd van mijn eigen koers. De volgende dag betrap ik mezelf erop dat ik me gedeisd houd om de lieve vrede te bewaren. En de ironie is, beide lijken niet volledig bevredigend.

Japan is in dat opzicht een fascinerende spiegel. Een cultuur die het collectief boven het individu stelt en koerst op harmonie — wa noemen ze dat. Conformeren is een deugd, omdat je daarmee de harmonie van de groep respecteert en waardeert. Een veelgebruikt spreekwoord is: 'De spijker die uitsteekt wordt platgeslagen.' Veelzeggend. Wij hebben hier in Nederland ons eigen equivalent: 'het hoofd boven het maaiveld uitsteken.' Vergelijkbare sfeer, andere verpakking.

Maar er zit een wezenlijk verschil onder de oppervlakte. In Japan leer je de lucht te lezen — kuuki wo yomu — je voelt aan wat er in de groep speelt zonder dat het uitgesproken wordt. In Nederland zéggen we gewoon wat we vinden. Sterker nog, we zijn er trots op. Directheid als culturele waarde. En dan gaan we eindeloos vergaderen om uit dat allegaartje van meningen tot een consensus te komen, wat vervolgens een behoorlijke kluif is.

We schijnen in Nederland ergens bovenin de top tien te staan van individualistische culturen, maar ik durf te zeggen dat we ondanks dat nog steeds een calvinistische inslag hebben. Het 'doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg'-idee vat dat wel een beetje samen. We willen niet opvallen, maar staan ook niet vooraan als het gaat om samen spelen, samen delen. De beroemde spagaat waar we in zitten. Onze kinderen doen we naar de opvang, onze ouderen stoppen we in verzorgingstehuizen, we isoleren onszelf in een betonnen blokje, maar vinden het wel belangrijk dat we gewoon normaal doen — wat dat dan ook maar in mag houden. Niet delen, wel oordelen. Is dat het poldermodel waar we zo vol van zijn?

Ik ben er wel over uit dat mijn vragen niet zo eenvoudig te beantwoorden zijn. We lijken net niet het ene, net niet het andere te doen en daarmee omarmen we wat ik het halvemaatregelenprincipe zou willen noemen. In de praktijk gebracht komt dat neer op onrust, disbalans, onzekerheid, gebrek aan vangnet, overmatig gebruik van hulpverlening en onder de eindstreep nog steeds een minimum aan verbondenheid en gevoel van harmonie.

Waar is de positieve noot in dit stuk? Oeps. Geloof me, ik streef daar oprecht naar. Want ik zat gisteravond bij een voorstelling waar geen positief stukje theater te ontdekken was. Niet in de uitvoering, niet in de thematiek, niet in de vorm. Vijftig euro en een uur verder dacht ik: 'Hebben deze mensen geen verantwoordelijkheid naar hun publiek?' Als ik ter plekke in een depressie schiet kan dat niet de bedoeling zijn van een avondje uit. En toen keek ik naar mezelf en dacht: en waar leg ík eigenlijk mijn verantwoordelijkheid als schrijver? Je kunt het nooit iedereen naar de zin maken, zeker niet, maar de intentie is wel belangrijk. Niet elke poep of scheet hoeft de wereld in. En dat leek ineens precies te zijn wat ik bedoelde. Zijn we te veel met onszelf bezig om te zien wat we aanrichten bij een ander?

De Japanners hebben er een woord voor: ikigai. Je reden van bestaan. Een goede vriend van ons heeft een boekje met deze titel aan onze zoon gegeven en het concept is even eenvoudig als het veelzeggend is: je zielsbestemming vinden is alleen maar interessant als je daarmee iets zinvols doet voor een ander. Jouw uniekheid heeft pas waarde als het ergens aan bijdraagt. Dat is de middenweg, denk ik. Niet het individu uitwissen, niet het collectief negeren, maar de vraag stellen: wat draag ik bij? En wanneer is iets zinvol?

Tja, meer vragen dan antwoorden. Je zal maar zo’n stuk in je mail krijgen. Ik wens jullie er succes mee en ook met het vinden of verder ontwikkelen van je ikigai…